Kto musi odśnieżać chodnik przy nieruchomości?
W Polsce odpowiedzialność za odśnieżanie chodnika przylegającego do posesji spoczywa na właścicielach nieruchomości. Dotyczy to zarówno właścicieli domów jednorodzinnych, jak i wspólnot mieszkaniowych czy spółdzielni, które zarządzają budynkami wielorodzinnymi. Właściciel lub zarządca posesji ma obowiązek uprzątnąć śnieg, lód, błoto oraz inne zanieczyszczenia z chodnika bezpośrednio graniczącego z jego nieruchomością. W praktyce, w przypadku bloków mieszkalnych, odśnieżaniem zajmuje się zwykle zatrudniony administrator, dozorca albo firma sprzątająca na zlecenie wspólnoty czy spółdzielni. Jeśli budynek jest wspólnotą mieszkaniową bez wyznaczonego zarządcy, odpowiedzialność spada solidarnie na wszystkich właścicieli mieszkań – powinni oni wspólnie zadbać o odśnieżenie lub wynająć odpowiednią firmę.
Ważne jest przy tym, że obowiązek dotyczy tylko tych chodników, które leżą bezpośrednio przy granicy nieruchomości. Jeżeli między działką a chodnikiem znajduje się pas zieleni lub inny fragment gruntu należący do kogoś innego (np. do gminy lub Skarbu Państwa), to właściciel posesji nie ma obowiązku odśnieżania takiego chodnika – wówczas odpowiedzialność ponosi zarządca tego terenu (najczęściej samorząd). Podobnie, gdy chodnik jest wykorzystywany jako parking płatny (strefa parkowania) i gmina pobiera opłaty za postój na nim, obowiązek odśnieżania przejmuje gmina lub zarządca drogi. Również obecność oficjalnego przystanku komunikacji miejskiej na chodniku zwalnia właściciela posesji z odśnieżania odcinka chodnika przy przystanku – wtedy odśnieżaniem zajmuje się odpowiednia służba (np. przedsiębiorstwo komunikacyjne lub gmina).
Podstawa prawna obowiązku odśnieżania
Obowiązek odśnieżania chodników przez właścicieli nieruchomości wynika wprost z Ustawy z dnia 13 września 1996 r. o utrzymaniu czystości i porządku w gminach. Kluczowym przepisem jest tu art. 5 ust. 1 pkt 4 tej ustawy, który stanowi, że właściciele nieruchomości muszą zapewnić utrzymanie czystości i porządku m.in. poprzez uprzątnięcie błota, śniegu, lodu oraz innych zanieczyszczeń z chodników położonych wzdłuż ich nieruchomości. Przez „chodnik” rozumie się przy tym wydzieloną część drogi publicznej przeznaczoną do ruchu pieszych, która bezpośrednio przylega do granicy posesji. Ustawa wyraźnie zwalnia jednak właściciela z tego obowiązku, jeśli na danym chodniku dopuszczony jest płatny postój lub parkowanie pojazdów – w takiej sytuacji utrzymanie chodnika (w tym odśnieżanie) należy do gminy lub zarządcy drogi pobierającego opłaty. Wspomniane przepisy ustawowe stanowią zatem główną podstawę prawną nakładającą na właścicieli posesji obowiązek zimowego utrzymania chodników w porządku.
Poza ustawą gminną, warto wspomnieć także o Kodeksie wykroczeń. Przepis art. 117 §1 Kodeksu wykroczeń przewiduje sankcje dla osób niewywiązujących się z obowiązku utrzymania czystości i porządku na terenie nieruchomości (do czego zalicza się również nieodśnieżenie chodnika). Na podstawie tego przepisu właściciel, który zaniedbuje odśnieżanie należącego do niego odcinka chodnika, może zostać ukarany karą grzywny lub nagany (o szczegółach kar piszemy w dalszej części artykułu). Kodeks wykroczeń jest zatem instrumentem prawnym służącym egzekwowaniu obowiązku ustanowionego w ustawie o utrzymaniu czystości i porządku w gminach.
Lokalne przepisy gminne a odśnieżanie chodników
Choć główny obowiązek wynika z ustawy ogólnopolskiej, samorządy gminne mogą uszczegóławiać i organizować zasady odśnieżania w swoich lokalnych przepisach. Każda gmina uchwala własny regulamin utrzymania czystości i porządku na terenie gminy, w którym może konkretyzować obowiązki właścicieli nieruchomości. Regulamin taki (przyjmowany w formie uchwały rady gminy, mającej rangę prawa miejscowego) może określać np.: godziny lub terminy, w jakich śnieg powinien być uprzątnięty, sposób składowania usuniętego śniegu (ważne, by nie utrudniał ruchu pieszym ani pojazdom), czy też dodatkowe wymagania, takie jak posypywanie oblodzonego chodnika piaskiem lub solą. Zasadniczo lokalne przepisy nie mogą zwolnić właścicieli z samego obowiązku odśnieżania, bo ten wynika z ustawy, ale mogą doprecyzować, jak należy ten obowiązek realizować na danym terenie.
Co istotne, ustawodawca przewidział także mechanizm, w którym gmina może przejąć na siebie obowiązek odśnieżania chodników przylegających do posesji. Dzieje się to właśnie na mocy uchwały rady gminy – jednak nie jest to „bezpłatne zwolnienie” właścicieli z obowiązku. Jeżeli gmina zdecyduje się odśnieżać chodniki za mieszkańców, ma prawo nałożyć na właścicieli opłatę z tego tytułu, pokrywającą koszty wykonywania przejętego obowiązku. Innymi słowy, samorząd może zorganizować centralne odśnieżanie chodników, ale wówczas mieszkańcy mogą być obciążeni specjalną opłatą (ryczałtową, ustaloną w uchwale) za tę usługę. W praktyce niewiele gmin decyduje się na takie rozwiązanie – częściej pozostają przy tradycyjnym modelu, w którym to właściciele nieruchomości własnym sumptem dbają o chodniki, a gmina ewentualnie kontroluje i egzekwuje ten obowiązek.
Konsekwencje niewywiązania się z obowiązku
Niedopełnienie obowiązku odśnieżenia chodnika może skutkować dla właściciela nieruchomości poważnymi konsekwencjami – zarówno w sferze administracyjno-karnej, jak i cywilnej. Przede wszystkim, służby municypalne (Straż Miejska) lub policja mogą nałożyć mandat karny na właściciela posesji, przed którą zalega śnieg czy lód. Mandat taki jest najczęściej wymierzany bezpośrednio na miejscu za stwierdzone zaniedbanie.
Drugą płaszczyzną odpowiedzialności jest wspomniana odpowiedzialność z Kodeksu wykroczeń. Jeżeli właściciel notorycznie nie odśnieża chodnika lub odmówi przyjęcia mandatu, sprawa może trafić do sądu rejonowego jako wykroczenie. Sąd, na podstawie art. 117 Kodeksu wykroczeń, może orzec karę grzywny za niewykonanie obowiązków utrzymania porządku – jest to już postępowanie sądowe, które może skutkować wyższą karą niż zwykły mandat.
Najbardziej dotkliwe mogą jednak okazać się konsekwencje cywilne. Jeśli z powodu nieodśnieżonego, oblodzonego chodnika dojdzie do wypadku – przykładowo przechodzień poślizgnie się i dozna kontuzji (złamie nogę, rękę lub dozna poważniejszego urazu) – poszkodowany może dochodzić odszkodowania od właściciela zaniedbanej posesji. Na właścicielu ciąży obowiązek zapewnienia bezpieczeństwa na chodniku przed jego nieruchomością, więc upadek i uraz przechodnia na nieoczyszczonym chodniku może zostać uznany za skutek zaniedbania właściciela. W takiej sytuacji poszkodowany ma prawo żądać nie tylko zwrotu kosztów leczenia czy rehabilitacji, ale też zadośćuczynienia za doznaną krzywdę, a nawet renty, jeżeli wskutek wypadku utracił zdolność do pracy. Kwoty zasądzanych odszkodowań mogą sięgać wielu tysięcy złotych, w zależności od rozmiaru szkody – w skrajnych przypadkach (np. poważnego uszczerbku na zdrowiu) sądy orzekały zadośćuczynienia rzędu kilkudziesięciu tysięcy złotych. Odpowiedzialność cywilna jest zatem mocnym bodźcem, by właściciele sumiennie odśnieżali chodniki – dla własnego bezpieczeństwa finansowego.
Mandaty i kary za nieodśnieżony chodnik – ile wynoszą?
Aktualne przepisy przewidują następujące sankcje finansowe za niewywiązanie się z obowiązku odśnieżania:
- Mandat karny od Straży Miejskiej lub policji – zazwyczaj wynosi 100 zł. Taka kwota jest najczęściej stosowana w praktyce jako kara za pozostawienie nieodśnieżonego chodnika lub za zepchnięcie śniegu z chodnika na jezdnię (co również jest zabronione). W pewnych sytuacjach mandat na miejscu może być wyższy – maksymalna stawka mandatu za tego rodzaju wykroczenie to 500 zł, choć rzadko jest ona stosowana.
- Grzywna zasądzona przez sąd – jeżeli sprawa trafi do sądu (np. gdy właściciel notorycznie ignoruje obowiązek lub nie przyjmie mandatu), sąd może wymierzyć karę grzywny do 1 500 zł albo ograniczyć się do kary nagany (upomnienia). Kwota 1 500 zł wynika wprost z art. 117 §1 Kodeksu wykroczeń i jest to górna granica grzywny za wykroczenie polegające na zaniedbaniu utrzymania czystości i porządku na posesji (w tym nieodśnieżenia chodnika). W praktyce grzywna orzekana przez sąd może być niższa i zależy od okoliczności (np. stopnia zagrożenia, powtarzalności wykroczenia itp.), ale warto mieć świadomość, że takie ryzyko istnieje.
- Odszkodowanie cywilne – nie jest to „kara” w sensie wykroczenia, ale realna dolegliwość finansowa, która może spotkać właściciela zaniedbującego odśnieżanie. Jak wspomniano wyżej, jeśli ktoś dozna kontuzji na nieoczyszczonym chodniku, właściciel może zostać pozwany o odszkodowanie i zadośćuczynienie. Wysokość takiego odszkodowania zależy od szkody – może to być kilkaset złotych (np. za potłuczenia i krótkie leczenie) do nawet dziesiątek tysięcy złotych przy poważnych obrażeniach. Te kwoty są ograniczone jedynie przepisami Kodeksu cywilnego i oceną sądu, a nie sztywnym taryfikatorem, dlatego potencjalne obciążenie finansowe jest tu nieograniczone górną granicą (poza granicą adekwatności szkody). Właśnie z tego względu wielu właścicieli nieruchomości decyduje się na wykupienie ubezpieczenia OC w życiu prywatnym lub OC nieruchomości, które może pokryć roszczenia poszkodowanych w razie takiego wypadku.
Podsumowując, za nieodśnieżony chodnik grozi mandat 100–500 zł, a w razie poważniejszych zaniedbań – grzywna do 1 500 zł. Dodatkowo właściciel ryzykuje konieczność wypłaty wysokiego odszkodowania, jeśli ktoś ucierpi na śliskiej nawierzchni przed jego posesją. Warto zatem potraktować obowiązek odśnieżania poważnie – to nie tylko kwestia przestrzegania prawa, ale też bezpieczeństwa ludzi i ochrony własnego portfela przed stratami.